«Ақсақалдар сайтының» ұйымдастыру алқасы:
Аты жөні Статус Лауазымы Э-почта Телефон
Алдамжаров Ғазиз Қоғам қайраткері, саясаткер Алқа төрағасы
Дүйсембі Болат Қоғам қайраткері, ақын, публицист Алқа төрағасының орынбасары
Қойшыбаев Бейбіт Қоғам қайраткері, ғалым-жазушы Алқа төрағасының орынбасары
Бәкірұлы Әбдірашит Қоғам қайраткері, философ-публицист Алқа мүшесі
Аңсатов Сәдуақас Саясаттанушы Алқа мүшесі
Шаяхмет Ақылбек Ақын, Халықаралық шығармашылық Академиясының академигі Алқа мүшесі
Арман Қани Ақын, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Халықаралық «Алаш» сыйлығының иегері Алқа мүшесі


Тақырыбы   
Э-почта   
Пікіріңіз   
   
Жарнама
ҮН ҚОСУ
ҮН ҚОСУ
Дайындаған: 1 жыл бұрын

«Жаңа Қазақстан» форумының «Қазақтарға жасалған геноцидті мойындау туралы меморандум» атты құжатымен («Общественная позиция», 17 мамыр 2018 ж., 18-б.) таныса келе, көтеріліп отырған мәселенің өте орындылығын, тәуелсіздіктің алғашқы жылында еліміздің  Жоғарғы Кеңесі құрған комиссияның қорытындыларында ХХ ғасырдың 30-шы жылдарындағы советтік реформаның солақайлықтары салдарын геноцид ретінде  бағаланған тұжырымды ресми мойындаудың уақыты әлдеқашан келгенін айта отырып, әрі Саяси қуғын-сүргін мен ашаршылық құрбандарын еске алу күні (31 мамыр) тақалғанын және ұлттық апатқа бастау болған құжатқа – Қазақ Советтік Социалистік Республикасы үкіметінің Жартыфеодалдар мал-мүлкін тәркілеу туралы декретіне 90  жыл толатынын ескере келе,  мәселенің өзектілігі жайында қағаз және электронды БАҚ беттерінде әр жылдарда жарияланған материалдардың бірқатарын өзіндік публицистикалық хроника іспетті топтап, оқырмандар назарына қайта ұсынғанды орынды көріп отырмыз.  

1.   «АҚТАҢДАҚТАР» КЕТІРІЛУГЕ ТИІС

Жаңаша ойлау және қайта құру ақыл-ой, сана, рух бостандығына қол жеткізді. Жариялылық жалауын желбіретті. Еркін пікірлесуге жағдай жасады. Ал осынау соны да ғаламат ахуалдың ең айтулы жемісі сол – біз тарихымыздың ұмыттырылған тұстарына тімтіне назар салып, көмескі тартқан беттерін күмілжімей, күбежектемей, ашық та батыл оқи бастадық. Тарихтың «ақтаңдақтармеп» алабажақтануы сталинизм салдарынан екеніне қазір ешкім күдіктенбейді. Ал сталинизм бүгінгі таңда марксизм-ленинизмніц тұрпайы түрде бұрмаланған бұтағы ретінде біржолата айыпталып отыр. Бұл орайда алға тартылар зор міндеттің бірі –ғұмырнамамыздағы алабажақ бояма-таңбалардың бәрін тезірек кетіруге тырысу. «Ақтаңдақтар» жапқан жолдарды тазартудан тек қана тамырымыз бекіп, қуаттана, байи түсетінімізге көзіміз әлдеқашан жеткен, ендеше бұл істің шапшаңырақ ілгерілеуіне баршамыз да мүдделі болсақ керек. Біз шын мәнінде егемендігі қамтамасыз етілген, тыныс-тіршілігінің бәрі правоға негізделген мемлекеттер одағын құру жолындамыз. Ал егеменді мемлекеттің толыққанды тарихы болуға тиіс. Егемендікке жеткен республика азаматы сол шыншыл, бүкпесіз тарихпен, кей реттерде жеңісінен жеңілісі көп, қуанышынан қайғысы басым, есесіне өз тағдыры болып табылатын әділ тарихпен тәрбиеленуі шарт.

Әділ тарихты қалпына келтіру жолында қалам қайраткерлері мен
ғалымдардың едәуір тер төгіп келе жатқаны белгілі. Дегенмен, терең
пайымдауды тілейтін тұстар әлі де баршылық. Республикапың жетпіс
жылдық мерейтойы үстінде олардың кейбірін атай кету артықтық етпес,
өйткені алда мүлде жаңа міндеттер тұр ғой... Қайта кұру жылдарының рухани өмірімізге зор сілкініс әкелгені дау туғызбайды. Сталиндік жаппай жазалау науқандарының жазықсыз құрбандары аруағын ардақтау, адал есімдерін қалпына келтіру жөнінде бірқыдыру шаруа тындырылуда.                    1932  жылғы алапат аштық туралы да аз айтылып жүрген жоқ, алайда сол қасіретті белеске әлі ресми саяси баға беруді қолға алар емеспіз. Бүгіндері сол ашаршылықтың қолдан ұйымдастырылып, көшпелілерді жойылуға душар еткен жауыздық науқан боп шыққанына күмәнданатындар аз, себебі оны дәлелдейтін құжаттар шаш-етектен...

Егер Россия Федерациясының құрамында 1918 жылы Түркістан автономиясының, 1920 жылы Қазақ Автономиясының шаңырақ көтерулері сан мыңдаған адам өмірін әкеткен аштық нәубетімен орайласқанын еске алсақ – деректерге қарағанда 1917–1918 жылдары Түркістанда 1.140.000 кісі аштан өлген (М. Шоқаевтан), 1920–1921 жылдары Қазақ АССР-інің қазіргі оңтүстік облыстарды қоспағандағы аймағында 2 миллион кісі аштыққа ұшырап, оның жартысы дүниеден көшкен  – екі өлкедегі жер-суы мен халқы біріккен Қазақстанда отызыншы жылдарғы қазақ халқының жартысы қырылған сұмдықты Сталин-Голощекин геноциді деп атамасқа шараң қалмайды. Республика парламенті назар аударарлық-ақ іс бұл: болашақ үшін, ар алдындағы адалдық үшін – сталинизмнің сонау сорақы сойқанына лағынет айтар қаралы естелік белгі қою арқылы, Зерде кітабын жазу арқылы айыптауға мұрындық болуды халық қалаулылары борышына баласа екен деген тілегіміз бар. «Әлдебір іс-әрекет күрделі пайымдау келтіріліп түсіндірілер болса – ондай іс-әрекеттің харамдығына сене бер, – ар шешімі тура да қарапайым келеді». – Лев Николаевич Толстой сынды ой алыбының осы сөзі «ақтаңдақтармен» шұғылданатын әркімнің жадында жүргені жөн.

Ұзақ   жылдарға    созылған    бұрмалаулар,    бұра   тартулар, бұлталақтаулардан кейін тарихшылар, ақыры, әйгілі Алашорданың ұлтшыл ұйым еместігін мойындады. Оған да шүкір.  1917 жылғы желтоқсанда өткен Жалпықазақ құрылтайында айрықша көңіл аударарлық бірер жәйт бар. Делегаттар құрылтайға Астраханнан Ферганаға, Сібірден Алатауға дейін қазақ жайлаған өлкенің бәрінен келді. Яғни, бұл қазақ жерін бір автономиялық мемлекетке біріктіруді мағлұм еткен тұңғыш өкілетті өкілдер жиналысы болған еді. Съезд сайлаған Халық Кеңесі қазақ арасында қоян-қолтық өмір сүріп отырған өзге ұлттар өкілдері үшін өз құрамынан он орын тағайындаған-ды... Қазақ жерін біріктіру ісі осы құрылтайшылар саяси аренадан қуылған соң араға пәлен жыл салып барып (1920 жылы іргетасы қаланғанда – қазіргі республикамыздың қарамағында екі-ақ облыс кірген-тін), 1925 жылы жүзеге асырылды. Кәдімгі қазақтың жаналғышы болған Голощекин өзін «қазақ жерін жиыстырушы» етіп жариялады...

Түркістанда  жүргізілген  ұлттық-территориялық межелеуді, шындығында да, жан-жақты зерттеген жөн. Межелеу комиссиясының материалдары мен    құжаттарынан талай пайдалы мағлұмат алуға болар еді. Орта Азиядағы қазақ облыстары жері мен халқының саны жағынан 1924 жылы сонда шаңырақ көтерген басқа ұлттық-территориялық түзілімдерден кем түспейтін-ді. Әйтсе де оларды терістігіндегі  автономиялық республикаға жай ғана қоса салумен шектеуі калай? Түркістандық бөлігі қосылған соң, қазіргі көлемінен де зорайган (Қарақалпақ елімен бірге) Қазақстан неліктен сол 1924 жылы Өзбекстан, Түркіменстан қатарында одақтық республика дәрежесіне көтерілмей, Россиядағы қалпы қалып қойды? Неліктен ол әдейі ұйымдастырылған аштық саясатынан шаңырағы ортаға түсуге тақалғанда ғана одақтық республика тәжін киді? Бұл өзі Сталиннің әлем жұртшылығын алдаусыратуға бағытталған кезекті айласы емес пе екен? Әлде зобалаң сырын өзінен де, өзгеден де жасырып, қылмысын іштей жуып-шайғаны ма? Сталин орнатқан тоталитарлық режим неліктен көп ретте патшалық жүйенің мақсаттарымен сабақтас саясат жүргізді?

Патша «бұратаналарды» империяның орыс тектес азаматына айналдыру үшін мектептерге кириллицаны енгізді; «орыс армиясын әлсіретпеу» мақсатында – әскерге шақырылатындарды орысшаға жақсы үйренсін деп пәрмен берді; аға халық образын барынша уағыздап, бекем орнықтыруды көздеді; цивилизаторлық желеумен, шет аймақтарға қоныс аудару саясатын кеңінен жүргізді. Басқа халықтарға қарсы бағытталған осы әрекеттердің баршасына Ұлы Октябрь тосқауыл қойған еді, алайда сталинизм соларды түгелге жуық тірілтті де, түсін бояп, қайта іске қосты. Не себепті? Неліктен Сталин ұлттық мемлекеттердің лениндік Одағын емес, монархияшылар аңсаған «біртұтас және бөлінбес» унитарлық жалғыз мемлекет орнатты?

Осыларды, басқа да толып жатқан «ақтаңдақтар» сырын егемен жұмхұриат азаматы жақсы білуге тиіс. Әлдекімдерге кінә арту үшін емес,  қиын-қыстаулы тарихымызды түсіну үшін, болашаққа сеніммен беттеу үшін білу қажет.                                                                                     5 қазан 1990 ж.

(«Әділет» туымен ширек ғасыр. Публицистикалық хроника. – Алматы: «Абзал-Ай», 2014 ж. – 14–16-бб.)

 

2. ҚАСІРЕТТІ ҰМЫТПА!

31 мамыр Нәубет құрбандарын еске түсіру күні

Қазақ халқының тарихында қаралы нәубет боп жазылған ашаршылық жылдарының қасіреті өткеніне қастерлі көзқараспен қарайтын, одан салиқалы ой түйетін адамдардың есінен ешқашан кетпейді. Тұтас бір елдің тағдырына қиянат жасаған империялық сұрқия саясаттың бұл қанды тәсілі талай шаңырақты құлатып, талай адамның обалын аяққа басып, қазақ даласында   тігерге   тұяқ қалдырмастай апат әкелді. Әрине, халық қасіреті ұмытылмайды. Оны есті ұрпағы есіне түсіріп, келер күндерде осындай зобалаңның қайталанбауына ескерткіш-белгілерін орнатады. Соның бірі – арнаулы қаулымен 31 мамырдың қаралы күн болып белгіленуі. Нәубет күніне орай, тарихымыздың беттерін түгендеуге байыпты үлес косып келе жатқан «Әділет» ерікті тарихи-ағарту қоғамының басқарма мүшесі, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, жазушы Бейбіт Орынбекұлы Қойшыбай-ұрпағымен кездесіп, сұхбаттасқан едік.

– Беке, халқымызға адам айтқысыз қасірет әкелген, елді есінен тандырып, рухани мешелдікке жеткізіп, бүкіл бір адамзат ұрпағын жер бетінен жойып жіберуге жеткізе жаздаған ашаршылық трагедиясы қолдан ұйымдастырылған қиянат сияқты...

– Иә, қолдан жасалған, әбден ойластырылған озбыр саясаттан туған обырлық. Қанішерліктін бір түрі, тоталитарлык жүйенің мақсатынан болған зұлымдық әрекет екені қазір дәлелденіп те жатыр, жазылып та, айтылып та жүр. Ашаршылыктың мәніне тереңірек үңілетін болсақ, оның бәрі үстемдік ету пиғылында жатыр. Тіпті айта берсек, коллективтендіру кезіне дейінгі 1917–1918 жылдарда болған оспадар өктемдік те кінәлі. Қазақтың қолындағы малын тартып алып, аш-жалаңаш қалдырды. Ел тоз-тоз болды, адам өлімі орын алды. Бұл жағдай осы уақыттарда оңтүстік аймақта – Түркістанда аса қатал өтті. Міне, большевизмнің осындай да кешірілмес күнәсі бар. Бұл жайында Мұстафа Шоқайдың кітабында жақсы жазылған. Ал, 1920–1921 жылдарда Қазақстанда да аштық болды. Ол орталық, батыс, солтүстік өңірлерімізді қамтыды. Орынбор, Омбыларға дейін жетті, халықты титықтатып, қалжыратты. Үшінші, жаппай келген Қазақстан халқын қырғынға ұшыратқан 1931–1933 жылдардағы алапат нәубет болды. Сталинизмнің қанды-қол тоталитарлық жүйесінің асқына түскенін көрсетіп, ол ақыр аяғы 1937–1939 жылдардағы    репрессияға жетті.

– Ал, осы қасіреттердің ел басына түскен қиыншылығы, зардабы көп қой. Тарих ғылымында айтылып жүргеніндей, бір уақытта жасалған осындай кесапаттардын залал-зардабын ұрпақтары да тартады екен. «Мен – қазақпын мың өліп, мың тірілген» деп ақын айтқандай, осы ауыртпалықтар ұрпақтар иығына салмақ боп түседі, яғни, елдің даму жолына талай кедергі болады дегендей..

– Әрине, бұл үлкен өкініш, бірақ уақытты кері қайтара алмайсың! Ал, зардаптарын еске алар болсаң, орны толмас халық қасіреті. Сол кезде қырылған казағымыз аман болғанда, қанша ұрпақ дүниеге келетін еді. Сан жағымыздан талай елдермен терезе теңестіреріміз әбден мүмкін болатын. Содан келіп тұтас еліміз өзінің қажырлы еңбегімен, күш-қуатымен өркениетті мемлекеттермен иықтасып отырғандығымызды көрген   болар едік. Сталинизмнің сұрқия саясатынан ашаршылыққа ұшырап, халық қырылды, репрессиядан да қырылды. Жеріміз бос қалды. Оған берідегі Хрущевтің жасаған тың игеру трагедиясы жалғасты. Бұны да империялык көзқарастан болған қанды шеңгелдің зардабы екенін айта кетуіміз керек. Алдымен қазақтарды қырып-қырып алды да, босаған жерлерге «тың игереміз» деген жалған ұранмен келімсектерді әкеп төкті. Ал қазір сол уақытта келгендер, негізінен орыстар, өздерінің саясаттың қолшоқпарлары болып келгендіктерін түсінулері керек. Басқа халықтың есебінен бақытты болуға болмайтындықтарын аңғарғандары абзал. Сондықтан да олар біздің тілімізге, дінімізге құрметпен қараулары керек. Жалаң интернационализмге алданғандықты біліп, тойғандарына мәз болмаулары оларға сын.

Кешеге дейін интернационализм идеясының өркен жаюы деп, басқа ұлт болса да төбеге көтеріп келген жоқпыз ба? Әлгі Хрущев «жылқының еті мен шошқаның етін қосып шұжық жасасақ – интернационализм сол» деп көкіді емес пе? Асығыс жасалған әрекет әрдайым абырой әпермейді. Түптің түбінде кімнің кім екенін түсінетін уакыт болады. Алдымен әркім өзін-өзі түсіне білсе, сол арқылы саналы істерге құлаш ұрсақ қана    табыска     жетеміз. Біз ешкімге кет демейміз, бауырға тартамыз, бірақ олардың да бізді түсінуін қалаймыз. Бәріне кінәлі – әріден басталған үстемдік пиғыл, соны іске асыру үшін жасалған саясат. Саясат кұрбанына айналғандар өздерінің алданғанын сезетін, сезінетін   уақыт   келеді.

– Беке, арнаулы ұйғарыммен 31 мамыр қазақ үшін қаралы күн деп жарияланды. Бірақ дәл қазіргі қам-қарекетімізге қарағанда – самарқаулық байқалады...

– Иә, самарқаулық бар. Біз өзі көбіне партияның ұранына қарап әрекет етуге бейімделіп қалған халықпыз ғой. Содан әлі түпкілікті арыла алмай жатырмыз. Біреу бастамаса,   айтамыз да,    іске кірісуде жалтақтау, шабандау екеніміз белгілі. Әйтпесе, ел басына қасірет әкелген зар заманның зұлматын ешкім де ұмыта алмайды. Қазіргі қоғамымыз бен экономикамызда болып жатқан өзгерістерден де болар, азаматтық белсенділігіміз баяулау. Оның үстіне тарихымыздың осындай қысылтаяң тұстарын көрсетіп, ақтаңдақтарын ашуда да, дәйектемелерін жинақтауда да, «ура-патриотизм», «интернационализм» тәрбиесінде болған кейбір тарихшы ғалымдарымыз жаңарып кете алмай жатыр. Бірақ өткенімізге саналы, салмакты қарауға жол ашылды, тәуелсіздік алдық, енді бәрі дұрысталатын шығар.

– «Әділет» ерікті тарихи-ағарту қоғамы зұлмат жылдарына байланысты қандай жұмыстар   істеуде?

– «Әділет» қоғамының жоспарындағы бір тармақ осы ашаршылыққа арналған болатын. Бұл тараптарда да біраз жұмыстар істелді. Газет-журналдарда мақалалар шықты, оған көбінесе қоғам мүшелері атсалысып, атқарылар істерге мұрындық болды. Жалпы, бұл халық боп жұмылып, жүзеге асыратын шара болып табылады. Өткенімізге бей-жай қарамайтын әрбір саналы ұрпақ бұдан бейтарап калмауы керек. Жазушы, ақындарымыз бен белсенді ғалымдарымыз да қал-қадерінше кітаптар жазып, әрекеттер жасап жатыр ғой. Әрине, істелген іске қанағат етіп, тоқмейілсуге болмайды. Себебі, әлі тарихымыздың ашылмаған ақтаңдақтары көп, сол олқылықтың орнын толтыру – бәріміздің міндетіміз. Тағы бір қатты еске тұтатын нәрсеміз – осындай нәубетті уақыттар туралы жазғанда да, оған белгілі күнді атағанда да жеңілтектікке берілмей, яғни, өтпелі жеңіл-желпі жиын деп қарамай, салмақты, салиқалы істер атқаруымыз керек. Өйткені, олар «өтті-кетті» дейтін жай жұмыс емес, халық қасіретін түсініп, біліп, оған қайғыра отырып, келешекте сондай апаттарға жол бермеуге, өмір тәжірибесінен сабақ алуға тәрбиелейтін адами әрекет болуға тиісті. Қазақ тарихындағы бұл зұлмат жылдар әрдайым есте сақталатын болуы керек. Қазір барлық шындықты айтатын күн туды деп есептеймін. Бұрынғы тарих оқулықтарына қарасақ, қаншама көрген қиянатымызды бүркемелеп келгеніміз белгілі болып отыр. Сондықтан да бәріне бел шешіп, білек сыбана кірісетін уакыт жетті. Тұтас халыққа жасалған көпе-көрнеу зорлық-зомбылық, тіпті ақылға сыймас арсыз әрекет сөйтіп өзінің әділетті бағасын алуы керек. Ал, бұл жолда үлкен-кішіміз аянбай еңбек етіп, ел азаматтары өздерінің биік парасатын көрсетеді деп сенемін. Ол үшін архив материалын көз майын тауыса ақтарып, жүйелеп, дәйектемелер мен құжаттарды пайдалана отырып, тиянақты зерттеу жұмыстарын жүргізу керек. Ал, бұндай істерде әрдайым алда жүретін ақын-жазушы, журналистердің де қосар үлесі қомақты болмақ.

                   Әңгімелескен Серік Сатанов. 23 мамыр 1992 ж.

(«Әділет» туымен ширек ғасыр. Публицистикалық хроника. – Алматы: «Абзал-Ай», 2014 ж. – 24–27-бб.)

 

3. ҰЛТТЫҚ АПАТТЫ ӘРДАЙЫМ ЕСТЕ ҰСТАУ МАҢЫЗДЫ

       

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың арнайы Жарлығымен Жалпыұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы ретінде жарияланған 1997 жыл бойы еліміздің тарихындағы көлеңкелі тұстарға  айрықша назар аударылды. Тарихи зердені жаңғырту, тарихпен тәрбилеу арқылы жалпыұлттық татулықты нығайта түсу орайында көп жұмыс тындырылды. Қасіретті белестерде нәубетке ұшырағандар жасырын жерленген орындарды анықтау,  анықталған қорым-зираттарды тиісті күйге келтіру, бастарына құлпытас-ескерткіштер орнату, бұрын орнатылғандарын күтімге алу, жазықсыз жазаланған боздақтар аруағына тағзым ету шаралары жер-жерде жүзеге асырылды.  Содан бері қайғылы жылдар құрбандарына бағышталған мұндай шаралар жылма-жыл жалғасын тауып келеді. Сол жылы бекем негізделген Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні  елімізде жыл сайын әрбір 31 мамырда  міндетті түрде   атап өтіліп келеді.

 

1.

Бұрынырақта осы дата  30-жылдардағы алапат аштық құрбандарын еске алып аза тұтатын  күн ретінде белгіленген-ді... Бәрі Кеңестер Одағындағы билеуші партияның жариялылық пен қайта құру саясатын жариялауынан, сөйтіп, азаматтар санасын шеңгелдеген рухани құрсауды біртіндеп босатуынан басталған. Біздің елімізде – әйгілі Сексен алтыншы жыл дүмпуінен кейінгі ызғарлы жазалаулар кезеңі ақыры артта қалып, ұзақ жылдарда тұтасып-қатқан идеологиялық тоң-мұздың сорына, демократиялық «алтын күрек» еселей ескеннен басталған... Тоталитарлық дәуір ауызға алуға тыйым салған саяси  жазалаулар мен ашаршылық шындығы 1988 жылдан қазақ баспасөзінің өзекті тақырыбына айналды. Сол жылғы жаз соңында, Мәскеуде «Мемориал» тарихи-ағарту қоғамын құру қозғалысына байланысты, сталиндік лагерьлер тауқыметін тартқан бір топ «халық жауы» жарлары оның бағдарламасына қолдаушылық білдіріп,  «Қазақ әдебиеті» газетінде үндеу-хат бастырды. Одан бір топ жас қаламгер 30-жылдарғы репрессиялар мен 32-жылғы алапат аштық құрбандарын есте қалдыру шараларын ойластыруды ұсынды. Екі үндеуде де жазықсыз жандар рухын ардақтайтын символикалық ескерткіш орнату жайы көтерілген еді.

Бұл мәселе кешікпей арнайы ұйым құруға ұласты. Сол жылдың соңына қарай жазықсыз жапа шеккендер мен олардың ұрпақтары, жазушылар, ғалымдар, журналистер, өзге де жұртшылық өкілдерінің қатысуымен ұйымдастыру комитеті құрылды. 1989 жылдың сәуірінде ұйысу конференциясы өткізіліп, Қазақстанның «Әділет» тарихи-ағарту қоғамы  шаңырақ көтерді. Қасіретті науқандар құрбандарына ескерткіш қою мәселесі оның қызметінің маңызды бағыттарының біріне айналды. Арнайы есепшот ашылды. Оған жер-жерден қолдау көрсетіліп жатты.  «Әділеттің» зерде кітабын жасау ісі көптің шаруасына айналды. Жамбыл облысындағы Сарысу аудандық өлкетану музейінің директоры Төкен Мақашев қоғам идеясына алғашқылардың бірі болып үн қосты – ол түгел қырылып кетудің аз-ақ алдында қалған аудан халқының саяси қуғын-сүргіндер мен ашаршылық салдарынан бастан кешкен қияметтері жайындағы көнекөз қарттардың естеліктерін жазып алды. Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінде ұстаз-ғалымдар Талас Омарбеков пен Қамбар Атабаевтың жетекшілігімен «32-нің зұлматы» атты ғылыми-зерттеу үйірмесі құрылды. Студенттер аштықтан аман қалған тірі куәлердің естеліктерін жинау мақсатымен ғылыми экспедицияларға шықты, іздестіру жұмыстарының нәтижелері бойынша конференциялар өткізді. Күштеп ұжымдастырудың астарын, алапат ашаршылықтың қасіретті  келбеті мен тамырын ашумен Қазақ КСР Орталық мррағатындағы жастардың тарихи-ағарту бірлестігі шұғылданды. Жекелеген ғалымдар  бұл тақырыпқа елеулі ғылыми жрмыстар жазды.  Республика Ғылым академиясының Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтында іргелі зерттеулер жүргізілді. Тарихымызға жаңаша көзқарас қалыптасты. Осы реттегі қоғамдық пікірге – еліміздің  тәуелсіздігін жария етісімен, Жоғарғы Кеңес  те сергек үн қосты:  белді ғылыми мекемелер мен беделді ғалымдардың қатысуымен,  1931–1933 жылдарғы жаппай күштеп ұжымдастыруға және оның қайғылы салдарына айналған аштық нәубетіне шынайы мемлекеттік бағасын тұжырымдады. Қазақ халқының ұлттық қасіретін аза тұтып еске алып тұруды дұрыс деп тапты. Әр жылғы 31 мамырды ұлы нәубет құрбандарын еске түсіру күні болсын деп белгіледі.

 Алайда оны мән-мағынасына сай қаралы-салтанатты іс-шаралармен атап өтіп тұру дәстүрге айналып үлгермеген-ді. Оның басталмай жатып сиырқұйымшақталып бара жатқаны алғашқы жылы-ақ мәлім болған. Осы жолдар авторларының бірі 1992 жылғы 25 мамырда «Алматы ақшамы» газеті тілшісінің сұрақтарына  берген жауабында (Б.Қойшыбай-ұрпағы. «Қасіретті ұмытпа!») ашаршылықты еске түсіру күнін атап өтуге әзірліктен гөрі самарқаулық  көзге ұратынын айтып, оның себептерінің бірі ретінде – тек партия ұранына, яғни биліктің ұйымдастырушылық қарқынына қарап әрекет етуге дағдыланып қалғандығымызды, азаматтық белсенділігіміздің төмен де жалтақтығын айтқан еді. Ал жаңа билік буындарына қойылған «реформаторлар» қазақ қасіретінің астарын түсіне бермейтін. Қазақты өз жерінде азшылық еткен саясатқа жанама түрде болса да баршаның қатыстылығын парықтай қоймайтын. Сондықтан да  көпшіліктің «шамына тимеуді» қалайтын. Сөйтіп, бұл адамгершілік-имандық шараға кең көлемді ұйымдастыру-насихат жұмысын жүргізу арқылы қалың жұртшылықты тартып-қамту «азабына» жегілгеннен гөрі, әліптің артын бағуды қолайлы көретін. Қоғамдық-саяси тыныс-тіршіліктегі осы мәселеге бейжай қараудың ұлттық-мемлекеттік мүдде көздейтін мұраттарға жауап бермейтіндігі анық еді.  Мұндай қиғаштықты жалпыұлттық татулықты қастерлеп сақтау және өткен кезеңдерде қасіретті іздері жатқан саяси қуғын-сүргіндердің ащы шындықтарын айқара ашу  арқылы түзеуге  болатыны дәл аңғарылды. Бұл іске, жоғарыда айтқанымыздай,  арнайы  айдар тағылған бір жыл бойы көңіл бөлінді. Осы жолдар авторларының бірі еліміздің бас газетіне арнаулы жылдың мән-мағынасын Он алтыншы және Сексен алтыншы жылдар арасындағы жазалаулар мен аштық қырғындары қасіретіне толы белестер оқиғаларын ғылыми жүйелеп, дәйекті ұсыныс  білдірген мақала жариялады (К. Нұрпейісұлы. «Қасірет құрбандарына ескерткіш-пантеон орнатылса – елдігіміздің тағы бір белгісі болар еді...» «Егемен Қазақстан», 9 қаңтар 1997 ж.). Репрессия құрбандарын еске түсіруді барша ұлт өкілдерінің татулығы мен келісіміне сабақтастыра қараған сол 1997 жылдан бастап – Ашаршылық нәубеті құрбандарын еске алу күнінің мазмұндық ауқымы кеңейтілді. Сол жылдан бермен 31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні деп аталды. Аштықтың да жойқын саяси жазалаулар жүргізген сталинизм салдары екенін түйсінген жұрт оны жақсы қабылдады. Содан, Президент Пәрменімен саяси репрессиялар құрбандарын еске алатын күн ретінде белгіленгеннен бері,   мамыр айының соңғы жұлдызы – күнтізбектегі мемлекеттік биліктің барша буыны  тарапынан назарда ұсталатын ерекше күндердің бірі болып табылады. Сөйтіп, бұл азалы күн  жаңа мәртебесімен бүкілхалықтық мойындауға ие болды. Бұл күні мемлекеттік органдар мен қоғамдық ұйымдардың және жұртшылықтың өкілдері саяси қуғын-сүргін құрбандарына орнатылған ескерткіштерге гүл шоқтарын қойып тағзым етуді, жаңа ескерткіштер тұрғызу сынды шараларға міндетті түрде қатысуды үрдіске айналдырды.

Осындай жиындарда еліміз бастан кешкен жаппай репрессиялар жылдары жазықсыз атылған азаматтар аруағына бас иіп құрмет көрсетумен қатар, қарапайым халықты қор қылып, бұрын-соңды ешқашан тарихта болмаған қырғынға ұшыратқан ашаршылық та саяси қуғын-сүргін салдары ретінде орынды аталып жүр.  Бұл орайда тек сөзбен шектелмеуді азаматтық парызы санап, белсенді әрекетімен ел ризашылығына бөленген  іс адамдары да барын айту керек:  Алматы облысының Ақсу ауылы интернатында Отыз екінші жылы аштан қырылған тоқсан бала жерленген орынға 2002 жылғы 31 мамырда жеке бейнетқор күшімен ескерткіш қойылды... Дегенмен сонау  қаралы нәубеттің атын атап, түсін түстеп мән беру деңгейі жеткіліксіз дәрежеде. Олай дейтініміз, қылмысты саясат туғызған алапат аштық халқымыздың өсіп-өнуіне  сандық та, сапалық та тұрғыда ойсырата зиян тигізді. Оның ауыр салдарлары айтып-жеткізгісіз, тірі қалған ел-жұрттың басына салған ауыртпалығы ұшан-теңіз. Соларды біз  ешқашан ұмытпауға тиіспіз. Бұл болашақ үшін, Тәуелсіздік тұғырын нығайта түсу үшін қажет. Алайда сонау орны толмас қайғы-қасіретті ауқымына сай еске алып, аза тұту рәсімі елімізде әзірге қалыптасар емес. Қазақстан  тарихи-ағарту «Әділет» қоғамының басқармасы осы орайда  алаңдаушылық білдіріп отыр.  Мәселеге жұртшылық назарын аударуды жөн көріп,  ортаға  көп болып  ойласуға тамызық боларлықтай ой тастауды «Әділет» өзінің мүшелері ретінде осы жолдар авторларына жүктеді. Алдарыңыздағы мақала сондай себеппен жазылған еді. Соны оқырмандар талқысына ұсына отырып, еліміздің қиын-қыстаулы даму тағдырында күрт бетбұрысты орын алған ашаршылық сынды қайғылы кезеңдер шындығының толық мәнінде ашылмағанына, жариялылық жылдарынан бері көпшілікке әйгі болған жәйттердің өзі белгілі бір дәрежеде жұртшылық санасынан өше бастағанына, тіпті ұмытылғанына және осы орайда қолға алынуға тиіс шаралардың кейбіріне көпшілік назарын аударуды борышымыз санаймыз.

 

2.

Ашаршылыққа неліктен айрықша назар аудару қажет? Себебі ол тұтқиылдан кездейсоқ тап болған зобалаң емес-ті. Себебі ол патшалық кезінен туғызылып, кеңестік кезеңде жоспарлы түрде өрістетілген нәубет еді, ол – большевиктердің көшпенділерге жасаған геноцидінің салдары болатын. Бүгінде ашық мойындайтын шақ туды ғой – большевизмнің репрессиялармен астастыра жүргізген «аштық саясаты» (М.Шоқай)  қазақ халқына жер бетінен халық ретінде мүлдем жойылып кету қаупін төндірді. Және бір емес, – бірнеше мәрте. Халық санасына Отыз екінші жылдың терең із қалдырғаны белгілі. Содан бері де, міне,  бақандай жетпіс жылдан астам уақыт өте шығыпты. Шын мәнінде халықты ХХ ғасырда айтып жеткізгісіз Ұлттық Апатқа ұрындырған (көшпелі қазақты қынадай қырып салған   аштық зобалаңын бұлталақтатпай, тап осылай – «Ұлттық Апат» деп атаған жөн), қайғы-қасіреті көл-көсір жыл. Әйтсе де, патшалық Ресей империясының отарлық құлдығынан азат болған қазақтың  Кеңестік Ресей Федерациясы құрамында автономия алдым деп мәз болғанын түсінгенімізбен,  сонау қолдан жасалған жалпыұлттық трагедияға кездейсоқ ұрынбағандығын әрі оның жалғыз рет соғып өте шықпағандығын  зерделеу ләзім. Және оның терең тамыры – режим ауысқанмен сабақтастығын жоғалтпаған отарлаушылық пиғылда жатқанын ұғына білу жөн.

Баршаға мәлім, ХVІІІ–ХIХ  ғасырлардағы Ресей тарапынан мақсатты түрде жүргізілген жаулап алулар нәтижесінде қазақ мемлекеттігі жойылды. Жері мен халқы империя құрамына енгізіліп, түрлі ресейлік әкімшілік бірліктерге бөлшектенді. Қазақ өлкесін орыс жеріне, халқын, этникалық түрі бөлекше болса да, кәдімгі орыс мұжығына  айналдырудың кең көлемді шаралары жүзеге асырыла бастады. Қазақстан елдігін жоғалтты. Содан бері, тек ХХ ғасырдың алғашқы ширегінің соңында ғана, іс жүзінде тұңғыш рет жер-суы мен халқының негізгі құрамы бір шаңырақ астына біріктірілді. Автономиялық мемлекеттілігінің іргесі кеңейтілгенде, 1925 жылы  шақырылған Қазақстанның V Кеңестер съезінде  қазақ басына түскен проблеманың тарихи тамыры жүйелеп ашылған-ды. Сол құрылтайда Қазақ өлкесінің отарлануында: 1. өз еріктерімен қоныстануға орыс жерінен келген қилы бақ іздеушілер, қашқындар жасаған отарлау (бұл ХVI ғасырдан басталды);  2. орыс үкіметінің  сауда-өнеркәсіп мүддесін көздеген әскери-әкімшілік отарлауы (бұл ХVIІІ ғасырдан басталды); 3. ХIХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басынан бері – орыс шаруаларын көшіріп-қоныс аударту жолымен отарлау  іспетті үш басты дәуір   болғаны талдап айтылды. Орыс үкіметі шығысқа терең сұғынуды көздеген империалистік мақсаттарын жүзеге асыру үшін қазақ даласына Орал, Орынбор, Ертіс желілері бойынша ірі-ірі сенімді жасақтарын орнықтырды. Олар қазақтарды Жайық, Тобыл, Ертіс өзендері бойындағы үйреншікті ата қоныстарынан қуып, мал бағу шаруашылығының қалыпты жағдайын зорлықпен өзгертті.  Сондай әрекеттерімен қазақты ғасырлар бойы қалыптасқан атакәсіп негіздерінен айырып, экономикалық дәулетін қатты ойсыратты. Әсіресе отарлаудың үшінші кезеңі зор залал  тигізді. Бұл шақта ішкі Ресейдің жер дағдарысын шешу, әрі «қазақтың жерін игеріп-көркейту» үшін (Столыпин) патшалық әкімшілік Қазақстанға лек-легімен мұғажырлар (переселендер) көшін төккен еді. Осы орыс көші мүддесіне қазақтан тартып алынған жер көлемі 1916 жылға дейін 40.647.765 десятина болған-тын (1 десятина 1,09 гектарға тең). Бұл мөлшер барлық шұрайлы, өмір сүруге қолайлы жерлер аумағынан асып кеткен-ді. Ал шұрайлы жерлер күллі қазақтық территорияның  бестен бірінен де аз мөлшерде-тін. Жер комиссариатының 1925 жылғы мәліметі бойынша – барлық жер аумағы 202.962.345 десятина, оның ішінде жарамды жер көлемі 38.170.000 десятина еді.  «Переселен толқынының қысымымен қазақ брқарасы...  шөбі жұтаң, суы аз, құмдауыт жерлерге ығысуға мәжбүр болды. Осы апатты  саясат Өлке экономикасын тез құлдыратты.  Егер өткен ғасырдың 70-жж. бір қазақ шаруашылығына 59 бас малдан келсе, 1914–1915 жж. переселен қозғалысының артуымен бұл цифр 25-26 басқа дейін төмендеді», – делінді  1925 жылғы құрылтайда. 

Отарлық жүйе қазақ басына төндірген қауіпті ХХ ғасырдың басында, Бірінші орыс революциясы қарсаңында қазақ зиялылары зайыр сезініп, қорғану жолдарын ойластыруға ұмтылды. Бірақ оларды патша үкіметінің құпия полициясы тез әшкерелеп, жазалау шараларын қолданды. Сонда зиялылар революция дүмпуімен өмірге келген жоғарғы заң шығарушы органға үміт артты. Халық өкілдері жігерімен биік билік назарын қазақ мүддесіне аудартуға әрекеттенді. Мәселен, I Мемлекеттік дума мінбесінен орынборлық депутат Тимофей Седельников жерінен айрылып жатқан қазақтың кедейшілікке ұрынғанын әңгіме етті. Торғайлық депутат Ахмет Бірімжанов  Думаға әлі келіп жетпеген қазақ депутаттары үшін аграрлық комиссиядан қосымша орын көзделуі қажеттігін көтерді.  ІІ Мемлекеттік Думада семейлік депутат Темірғали Нұрекенов кедейшілікке, жұтқа ұшырап, қайыр сұрап кеткен босқын қазақтарға үкімет тарапынан жәрдем берілу керектігі мәселесін көтерді. Ал оралдық депутат Бақытжан Қаратаев үкіметтің шаруаларды ішкі Ресейден «жаңа жерлерге» қоныс аударту  арқылы қазақты жер-судан айырған мұғажыр (переселен) саясатын сынаған атақты сөзін сөйледі. Бірақ олардың бірде-бірі билікке ұнаған жоқ, император бұларға екі Мемлекеттік думаны да тарқатып жіберуімен, әрі бұратаналарды бұдан былай сайлау құқығынан айырған «3 маусым» заңын  шығаруымен жауап берді.

Патша үкіметінің аграрлық саясатын  ІІ Мемлекеттік Дума мүшесі Б. Қаратаев  оның комиссияларында атқарған жұмысы ретімен де, өзінің қазақ мүддесін қорғау жолдарын іздестіру орайымен де жіті зерттеді. Үкіметтің ХХ ғасырда қазақтардың көшпелі өмір салтын мүлдем жоятын жоспарын ірі лауазымды патша чиновнигі аузынан естіді. (Дегенмен көшпелі өмір салтының омыртқасын біржолата үзуді царизм емес, сабақтас «демократиясымен» большевизм жүзеге асырды). Патша үкіметінің нақты іс-әрекетін  переселен басқармасының күнделікті іс-дағдысынан көріп отырды. Шұрайлы жер-судың жырымдалып келімсектер қолына өтіп жатқанын нақты мысалдармен дәлелдеп, оның басты себептерін дәрменсіздене талдады (бұған оның  Верныйдағы университеттес жолдасы Барлыбек Сыртановқа 1910-жылдары жазған, 1930-жылдары баспасөзде жария болған хаты куә). Ақыры, қазақ үшін енді тек тұрмыс салтын қайта құру өміршең болмағын парықтап, үкімет саясатына бейімделуді қолайлы көрді. Әркімге жер үлесін алып отырықшылыққа көшу қажеттігін уағыздады, өзі бас болып поселке салды. Алайда ол бастаманың ғұмыры ұзақ болмады, оны қазақ зиялыларының Әлихан Бөкейханов бастаған екінші белді тобы қабыл алмады. Ә. Бөкейханов патша чиновниктері ұсынған жер үлесі мөлшеріне мүлдем қарсы болды, ол іс жүзінде көшпелі өмір салты мен мал шаруашылығын сақтау жағында еді.  Ал отырықшылыққа сол жылдарғы мәжбүрлік ықтимал еткен эволюциялық жолмен бейімделмеген қазақ тіршілігі большевиктік күрт бетбұрыс науқандарында қандай қайғылы күйге түскені белгілі... «ХХ ғасырдың қызыл топалаңы» атанған большевизм билікке келген бетте  жергілікті халықтар мүддесін көзге ілген жоқ. Олардың өмір сүру құқығының өзіне күдікпен қарады. Сол кезгі саяси оқиғалардың бел ортасында жүріп, нақты куәлік қалдырған Тұрар Рысқұлов еңбектерінен бүгінде кең мәлім: әлемдік революция өртін өршіте түсуді мақсат еткен «лениндік гвардияның» алдыңғы сапындағылар көшпелі қазақтарды маркстік көзқарас тұрғысынан бәрібір құрып бітуге тиіс, экономикалық жағынан әлжуаз топ деп есептеді, – сондықтан, оларды аштан құтқарамын деп шығынданғаннан,  бар қаржыны азамат соғысы майдандарындағы қызыләскерлерді қолдауға жұмсау маңызды... Қазақтың дәстүрлі  шаруашылығы, жоғарыда айтқанымыздай, отарлық езгіге түскелі күйзелу үстінде-ді, ал Он алтыншы жылғы ұлт-азаттық көтеріліс оқиғалары, көтерілісшілер мен олардың ауылдарын  басып-жаныштаған отарлық соғыстар, жазалаушы әскерлер ойраны оны күрт күйретті. Ал азық-түлік тапшылығы сезілген 1917 жылдың жазынан-ақ Түркістанды іс-жүзінде басқара бастаған жұмысшы-шаруа-солдат комитеттері, сол оқиғалар арасында болған Зәки Валидидің куәлік етуінше,  көшпенділерге астық бермеу жағында болды. Өлкені аштық жайлады. 1917-1918 жылдың қысын Ташкентте өткізген Мария Шоқай ханым өз естелігінде қазақтардың көше-көшеде аштықтан қалай сұлап түсіп өліп жатқандарын, өзегі талған жандарға бір түйір нан беруге қайрансыздықтан қиналғанын жазған. Сонау сұрапыл аштықта ресми деректер бойынша 2 миллионнан астам адам ашықты. Тұрар Рысқұлов басқарған аштықпен күресу комитеті миллиондаған адам өмірін арашалап қалды. Бірақ қырылып қалғандар саны жан түршігерлік еді. Мұстафа Шоқай оны 1 миллион  114 мың адам деп көрсетті. 1919 жылы Түркаткомның Ресей Федерациясындағы өкілетті өкілі У. Шакиров РКФСР Ұлт істері жөніндегі халық комиссариатына берген хатында Түркістандағы дала халықтарының 60 пайызы аштан өлгенін баяндады. Ал осынау оңтүстік өлкеде революция қарсаңында 3 миллиондай қазақ тұратын-ды. «Пролетариат диктатурасы» көшпенділердің тіршілік кеңістігін босатуы арқасында, солардың сүйегі үстінде орнады...

Қазақтарға қарсы қылмысты іс-әрекеті салдарынан орын алған толық қайыршылық пен жаппай қырылудың негізгі айыпкері – Түркістан Республикасының  үкіметі  екенін сол кездің өзінде атап айтқан жауапты қызметкерлер болды (мұның бір мысалын тәуелсіздіктің алғашқы жылдары зерттеуші О. Қоңыратбаев мұрағаттық құжаттар арқылы  дәлелді түрде көрсетті).  Аштықтың басты себебі – Түркістандағы кеңес өкіметінің тізгіні орыс отаршылдары қолында болып шыққанында еді. Олардың өлкеге революция мен жаңа режимді найза ұшымен әкеліп,   құлаған режимнің қанау саясатын қолдарындағы қару-жарақтары күшімен жалғастыра бергенінде еді. Сондай ахуалдың, яғни жаңа отаршылдар басқарған өкіметтің ашаршылық пен аштан қырылу «бостандығына» кең жол ашып бергенін 20-жылдар баспасөзі беттерінде большевик-зерттеушілер Г. Сафаров, С. Гинзбург және басқалар да жазып жатты. Сонымен, 1917–1919 жылдары Түркістан өлкесін, оның ішінде қазіргі Қазақстанның оңтүстік өңірін  жасанды аштық жайлады. Соның салдарынан көшпелі халық жалпы санының төрттен бірін жоғалтты. Бұл – большевизмнің «аштық саясаты» мәжбүр еткен Ұлттық Апат қамтыған қасіретті дәуірдің  бірінші кезеңі еді.

 

Екінші кезең Қазақ өлкесінде, сол кезгі Қазақтың Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы аумағында 1921–1924 жылдары орын алды, халық тағы да жалпы санының төрттен бірін ж&

1 ПІКІРЛЕР
AQSAQALDAR.KZ сайтындағы жаңалықтарға өз ой пікіріңізді жазғаныңызға рахмет.
  • Қонақ [2.133.125.148] 2018-10-13 19:40:03
    Әлихан Бөхайхан,Тұрар Рұсқұлыов сияқты азаматтар көп болса,қазақ елі ешқашан қинайлмай өмір сүрер еді шіркін...
Cіздің жарнамаңыз орналасады.
  • Соңғы жаңалық
  • Ең көп оқылғаны
Соңғы пікірлер