«Ақсақалдар сайтының» ұйымдастыру алқасы:
Аты жөні Статус Лауазымы Э-почта Телефон
Алдамжаров Ғазиз Қоғам қайраткері, саясаткер Алқа төрағасы
Дүйсембі Болат Қоғам қайраткері, ақын, публицист Алқа төрағасының орынбасары
Қойшыбаев Бейбіт Қоғам қайраткері, ғалым-жазушы Алқа төрағасының орынбасары
Бәкірұлы Әбдірашит Қоғам қайраткері, философ-публицист Алқа мүшесі
Аңсатов Сәдуақас Саясаттанушы Алқа мүшесі
Шаяхмет Ақылбек Ақын, Халықаралық шығармашылық Академиясының академигі Алқа мүшесі
Арман Қани Ақын, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Халықаралық «Алаш» сыйлығының иегері Алқа мүшесі


Тақырыбы   
Э-почта   
Пікіріңіз   
   
Жарнама
Ғұмырбаяндық эссе
Ғұмырбаяндық эссе
Дайындаған: 6 ай бұрын

(жалғасы)

Қызылдардың жеңілісі

«Мергенбай батыр кеңестік идеологияның қызыл ұранын тас-талқан етті» деген сөзімізді тарихшы Р.Оразовтың мына бір деректері арқылы дәйектей кетсек...

Шекаралы аудан халқының Қытайға жаппай көшуі 1928 жылғы байларды тәркілеу науқанынан басталып, 1933 жылдарға дейін жалғасты.

Кеген аудандық Партия комитетінің (Нарынқол 1936 жылы ғана жеке аудан болып бөлінді) хатшысы Жәрдемалиевтің қолы қойылған «Ауданның саяси жағдайы» туралы аса құпия құжатта 1929/30 жылдарда сол кездегі Кеген ауданында 15 194 қожалық болса, 1930-1931 жылдары 2 259 қожалық Қытай еліне асып кеткені жазылған. 1931/1932 жылдары қалған 12 940 қожалықтың 8 247-сі арғы бетке өтіп үлгерген. Яғни, қызылдар «банды» атандырған Мергенбай, Жақыпберді секілді қазақ оғландары Сталиндік тәркілеуге һәм кеңес саясатына жан-тәнімен қарсы тұрып, аудандағы қожалықтың 57-60 пайызын шекарадан әрі өткізіп әкетті. Бұл дегеніңіз сол қожалыққа иелік етіп отырған халықтың 57-60 пайызы Қытай асты деген сөз (құпия құжатта Қытайға көшкен халықтың саны көрсетілмеген. Осыдан-ақ Кеңес Үкіметі үшін адамның мал құрлы құны да, қадірі де болмағанын аңғаруға болады).

Тағы бір қызық дерек келтірейік. 1931 жылғы мәлімет бойынша коммунистік партияға мүше – 26, партия мүшелігіне үміткер – 59, барлығы – 85 адам Қытайға ауған. Ал, 1932 жылы коммунистік партияға мүше – 19, партия мүшелігіне үміткер – 28, барлығы – 47 адам Мергенбайлардың жолының дұрыстығын түсініп, туған жерінен жыраққа кетуге мәжбүр болды. Қарапайым халықты былай қойып, коммунистік партияға мүше болған адамдардың Мергенбайларға еріп кетуі қызылдар үшін ауыр соққы болды.

1916 жылы Ақ Патша әскеріне бала бермеу үшін Қарқарада «Бала өлгенше, шал өлсін» деп, болыс-билер көтеріліс жасағаны мәлім. Өлкенің ресми билігіндегі болыстардың халық жағына шығып, Патшаның жарлығына қарсы тұруының кішігірім үлгісі 1930 жылдарда және қайталанды. Мәселен, Есекартқан ауылдық партия ұйымының басшысы Өмірәлиев, колхоз төрағасы, партия мүшелігіне үміткер Қотырбеков, коммунист Дақсанов сынды азаматтар бір күнде 24 шаруашылықты бастап, Қытай асып кетті.

Егер де шекаралы аудан халқының 57-60 пайызы Мергенбайларға еріп, Қытайға көшіп кетпегенде не болар еді?

Сталиндік репрессия жылдары осы бір ғана ауданнан 700-ден аса адам «Халық жауы» деген айыппен айыпталып, түрмеге қамалды. Оның 112-сі (автордың анықтауы бойынша) ату жазасына кесіліп, қалғаны жер аударылды. Жер аударылғандардың көбі қызылдардың азаптау лагерьлерінде көз жұмды. Егер Мергенбайдай батырларымыз болмағанда бұл 700-ден аса саяси құрбанның саны екі-үш есеге еселенері сөзсіз еді. Мұның сыртында аштық пен соғыстан қанша қазақ құрбан боларын өзіңіз бағамдай беріңіз.

Қазан асуындағы шайқас

Ел арасында Мергенбай батырдың үлкен жеті көшті Қытайға аман-есен алып өткені туралы аңыздар айтылады. Жоғарыдағы деректерге қарағанда, ол көштің саны жетіден бірнеше есе көп болуы мүмкін. Мергенбай 1930 жылдары Нарынқолды былай қойып, Жаркент өңіріндегі қазақтарды да шекарадан асырып әкету операцияларын жасаған.

Бұл жөнінде орыс жазушысы Олег Мухиннің «Еңбекші халыққа қызмет етемін» атты деректі-хикаятында кеңінен баяндалады.

Олег Мухин бұл әңгімелерді И.Головин атты отставкадағы полковниктің және басқа да оқиғаны көзбен көрген адамдардан жазып алған. 1930 жылдарда Головин Жаркент шекара отряды оқу-жаттығу эскадронының командирі болып жүріп, бірнеше мәрте Мергенбай жасағымен бетпе-бет шайқасқа кірген.

Соның бірін қысқаша баяндайық.

Головин Жаркенттегі әскери комендатураның басшысының тапсырмасымен пулемет, гранатометпен мұздай қаруланған 12 әскермен елді көшіріп әкетіп бара жатқан Мергенбайдың артына түседі. Головин әскері Жаркент көшелерін шерулеп өтіп, Жоңғар Алатауын бетке алады.

Эскадронының командирі Головин өз естелігінде: «Ол өте қауіпті, қатыгез қарсылас еді. Мергенбай шабуылды әрдайым күтпеген жерден бастайтын. Өзі сойқан ойын жүзеге асыра салып, құдды жердің астына түсіп кеткендей көзден ғайып болатын. Мергенбайдың шекара маңындағы әр ауылда өз жансыздары болды. Ол сол жансыздар арқылы қызыл әскерден төнетін қауіпті алдын-ала біліп отыратын. Оның үстіне ол жер жағдайын өте жақсы білетін. Адам аяғы баспайтын таулардың ой-шұқыры оған сөз емес еді. Шабарман шекара заставаларына хабар беріп, қосымша күш шығып болғанша, Мергенбай ізін жасырып үлгеретін. Ара-тұра оның адамдары қолға түскенімен, біз Мергенбайдың өзін ұстай алмадық» дейді.

Осындай естелік айтқан Головин Жаркенттен шығып, Лесновкаға (қазіргі Талды ауылы) келеді. Мергенбай жасағы қызылдардың кооперативін талқандап, астық жиған қойманы өртегенін естиді. Бірақ, ешқандай адам шығыны болмаған.

Лесновкадан 10 шақырым жерде орналасқан тағы бір ауылға Мергенбай із қалдырған. Ондағы бар малды айдап әкетіпті. Сол ауылдағы көшке ілесе алмай қалған бір шал: «Бізді көшіріп әкетуге көндіріп бақты. «Большевиктердің сөзіне еріп, Құранға қарсы келіп отырсыңдар! Алла жазалайды, сендерді» деді Мергенбай. Сосын: «Егер көштен кім қалып кетсе, соның бәрін атып тастаңдар» деп бұйырды. Біз қорыққаннан артынан ердік» дейді.

Головиннің қарулы күші Тышқан тауының етегіне ілінгенде алдарынан үш қызыл әскер жолығады. Олар Мергенбайдың Өсек өзенін бойлап, Тышқан тауына  өрлеп кеткенін баяндайды.

«Мергенбайлардың ізінен қалмауға болар еді. Бірақ, бір қаптал түгел жар болғандықтан көштің алдын орауға мүмкіндік болмады. Көштің ізімен жүрген едік, шатқалға кіре бере тұзаққа түстік. Амалсыз шегінуге тура келді» дейді олар.

Тышқан тауындағы Қытайға асуға болатын басты жолда Мергенбай кетіп бара жатқан соң, олардың алдын орау үшін Головин өз жоспарын құрады. Ол жергілікті жұрттан сұрап, Қазан асуынан асса ғана Мергенбай жасағының алдынан тосып алуға болатынын білді.

Шілденің өзінде қар жататын Қазан асуынан атпен асу мүмкін емес.

Головин 1930 жылдың 17 шілдесі күні аттарын арқанға байлап, құздан төменге түсіріп, сол асудан өтеді. Азық-түлік артқан аты құзға кетеді.

Олар сосын өзеннен өткел тауып, тағы бір асуды бағындырып, Мергенбай көшіріп әкеткен көштің үстінен түседі.

Мергенбай жасағына пулемет сөз емес еді. Бұл жолы қазақ сарбаздары тұңғыш рет аузынан от бүріккен гранатометтің сойқан соққысын көрді. Сонда да шайқас таң атқанша жалғасып қазақ әскері шегінуге мәжбүр болады. Головин көшкен елді алып, кері қайтады.

Жаркентті басып алу операциясы

Олег Мухиннің деректі-хикаятында Қазандағы шайқастан кейін Мергенбай Жаманкөзұлы Жаркентті басып алмақ болғанын жазған.

Мергенбай Жаркенттегі әскери комендатураны басып алу үшін екі жүз сарбазымен бұрынғыдай Өсек өзені арқылы емес, Бурақожыр өзенінен шекарадан өтіп, Құлжа күрежолына қарай жақындайды. Мергенбайдың жоспарын чекистер тыңшыларының күшімен алдын-ала біліп отырған еді.

Сондықтан да, қызыл әскер Мергенбай жасағын ішкері өткізіп жіберген соң, артынан тосқауыл қойып, Қорғас, Басқұншы, Алтынкөл заставаларының әскерін шегінер жолына бекіндіріп үлгереді.

Қызыл әскер командирлері шекара заставаларына жергілікті коммунистерден құралған отрядтармен адам қарасын көбейтіп, Мергенбай жасағының көзін алдап тұрған.

Мергенбай бұл жорығында ешқандай ауылға соқпаған. Өзінің келгенін білдірмеу үшін қолынан келген бар айланы жасап, әбден Жаркентке жақындағанда Қытай жерінде қалған әскері тапа-тал түсте Басқұншы және Қорғас заставаларына шабуыл бастайды. Мергенбайдың ойы қызылдар бар күшін заставаларға аттандырып жатқанда Жаркенттегі комендатураның күлін көкке ұшыру болатын.

Мергенбай жасағы әбден Жаркент маңындағы Еңбекші ауылының тұсына келгенде тұзаққа түскенін білді. Сақылдаған орыс пулеметтері қазақ жасағын қыра бастайды. Кері шегінер жолды Қорғас, Басқұншы, Алтынкөл заставаларының әскері жауып тастап, ол жақтан да төпелеген оқтың астында қалады. Бір жарым сағат соғысқаннан кейін Мергенбай жасағы Шолақай құмына қарай шегініп кетуге мәжбүр болды.

Шайқас аяқталғаннан кейін қызыл әскер қол-аяғын байлап, қымбат киім киген, басында сәлдесі бар бір қазақты комендатураға әкеледі.

– Бұл Мергенбайдың нақ өзі, – дейді біреуі.

Әскерилер сол адамның сөзіне сеніп, «Мергенбай Жаманкөзұлымын» деген адамды 2-3 ай тергеп, Кеңес өкіметінің Заңымен ату жазасына кеседі (Осы жолы Мергенбай жасағындағы қолға түскен бірнеше адам атылған). Бірақ, қызылдар сәлделі адамның Мергенбай емес екенін арада біраз уақыт өткеннен соң ғана біліп, санын соғып қалды. 

Қызылдардың есептері туралы...

1930 жылы Мергенбай жасағы Жаркенттегі әскери отрядты талқандай алмаған соң, қайтадан Хан-Тәңірі баурайына оралды. Өйткені бұл кезде қызылдар қазақ пен қырғызды Қытай асырып тұрған Дары Садықовтың жасағын жойып, елдің Қытайға қашуы қиындап кеткен еді. Сондықтан да, Мергенбай елді Қытайға көшіру ісін жалғастыру үшін туған жеріндегі жорықтарын бастады. Ол жорықтар туралы коммунистер біржақты ақпаратты қарша боратып, жоғарыға жөнелтіп, есеп беріп жатты.

Мергенбай батырдың архивтегі жеке құжаттары әлі ашыла қоймағанымен, батырдың қызыл әскермен болған шайқастары туралы (аз болса да) қағазға түскен деректер жетерлік. Соның бірнешеуін осы жерде айта кетсек.

Жаркент шекара отрядына қарасты «Ойқарағай» шекара заставасының 5 әскері елді көшірген Мергенбай жігіттерінің алдын тосып алмақ болып, Шуырма Хасан тауында атыс болған. Қызылдардың әскери бөлімін Қонышев деген застава басшысы басқарған. Орыстардың жазғанына қарағанда бұл шайқасқа Мергенбайдың 12 сарбазы қатысқан. Әрине, жазбада айтылғандай 12 сарбаз болса, олардың қолында – бес атар. Ал, қызылдарда – пулемет. Осы соғыста жеті қазақ батыры шейіт кетеді, бесеуі тұтқынға түседі. Шекарадан асып кетпек болған елді жусатып салатын орыстың Ширинкин деген қызыл әскері ажал құшады.

Коммунистердің деректерінің бәрінде өздерінің ерліктерін асыра дәріптеу байқалады. Мәселен, елдің айтуына қарағанда бір көште екі-үш мерген ғана болады екен. Солардың күшімен ел Қытай асып отырған. Ал, қызыл әскер пулеметпен кінәсіз халықты қырып тастайтын. Сосын, шейіт кеткен марқұмдарды түгел «Мергенбайдың сарбазы» деп есеп беретін-ді.

Жалпы сол күндердің картинасын айна-қатесіз көрсету үшін тағы бір деректі алға тартайық.

1930 жылы Жаркент шекара отрядына қарасты «Ойқарағай» заставасының қызыл әскері Григорий Мирошниченко Мергенбай жасағымен болған шайқаста қаза табады. 1932 жылы сол Григорийдің інісі Николай қазақ сарбазының мылтығын тартып алып, атып өлтірген. Осы оқиға арқылы коммунистер «Николай Мирошниченко ағасының кегін алды» деген сипатта үгіт жүргізген.

Тағы бір жайтты назарларыңызға ұсынайық.

1930 жылы Жаркент шекара отрядына қарасты Есекартқан заставасы басшысының саяси істер жөніндегі орынбасары Нагорный Алексей Корнеевич Нарынқолдағы еңбекшілер жиналысынан қайтып келе жатқан жолда Мергенбай сарбаздарының қолынан қаза тапқан. Қызылдар Нагорныйдың өлімін «жай ғана алданып қалғанынан болды» деп жоғарыға есеп берген.

1928 жылы Жаркент шекара отрядына қарасты Есекартқан заставасының басшысы Прядкин шекара бұзған екі қазақ жігітін өлтіріп, бірін жаралап, өзі де шайқас кезінде қаза тапқаны жазылған.

1932 жылдың қазан айында Жаркент шекара отрядына қарасты Есекартқан заставасының бөлім командирі Гавриил Григорьевич Симоненко Мергенбай сарбаздарымен болған шайқаста жараланып, емханаға жеткізілген кезде қаза тапқан.

Осы шайқастарда көз жұмған жүздеген қазақ батыры атаусыз қалды. Ал, елді қынадай қырған әр қызыл әскердің басына белгітас қойылған. Соның бірі қазіргі Қызылшекара ауылының маңында (бұл жерде бұрын ескі завтава болған) тұр. 1932 жылы Шалдин оншақты қызыл әскерді бастап, Қытай асқан елді пулеметтің күшімен тоқтатпақ болады. Сол шайқаста Мергенбай жасағының жігіттері Астраханцевті ажал құштырды.

Мұндай қарулы қақтығыстар өте көп болғаны, олардың бәрінің есебі архивте қатталып жатқаны анық. Ол құжаттардың ашылар кезі алыс емес. Десе де, пулеметпен қаруланған, бір мезетте ондаған адамды ажал құштыра алатын қарулы қызыл әскерге ажалдан қаймықпай төтеп берген бабалар ерлігіне таңданбасқа шара жоқ.

Әр көш сайын ондап, тіпті жүздеп қырылып жатса да, Мергенбай жасағы елді тыныш елге көшіріп әкету миссиясынан бас тартпады. ОГПУ чекистері бұл тұста Мергенбайдың көзін құртудың түрлі жоспарын құрып жатты. Ол жоспардың бірі әйгілі «Хан-Тәңірі» операциясы еді.

(Жалғасы бар)

 Автордың бүркеншік есімі:    Бандының баласы

10 қаңтар, 2019 жыл

 

Қанат Әбілқайыр

Abai.kz      

 

 

 

 

 

 

0 ПІКІРЛЕР
AQSAQALDAR.KZ сайтындағы жаңалықтарға өз ой пікіріңізді жазғаныңызға рахмет.
Cіздің жарнамаңыз орналасады.
  • Соңғы жаңалық
  • Ең көп оқылғаны
Соңғы пікірлер