«Ақсақалдар сайтының» ұйымдастыру алқасы:
Аты жөні Статус Лауазымы Э-почта Телефон
Алдамжаров Ғазиз Қоғам қайраткері, саясаткер Алқа төрағасы
Дүйсембі Болат Қоғам қайраткері, ақын, публицист Алқа төрағасының орынбасары
Қойшыбаев Бейбіт Қоғам қайраткері, ғалым-жазушы Алқа төрағасының орынбасары
Бәкірұлы Әбдірашит Қоғам қайраткері, философ-публицист Алқа мүшесі
Аңсатов Сәдуақас Саясаттанушы Алқа мүшесі
Шаяхмет Ақылбек Ақын, Халықаралық шығармашылық Академиясының академигі Алқа мүшесі
Арман Қани Ақын, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Халықаралық «Алаш» сыйлығының иегері Алқа мүшесі


Тақырыбы   
Э-почта   
Пікіріңіз   
   
Жарнама
Жынды жел
Жынды жел
Дайындаған: 1 ай бұрын

                                                                                                                  (жалғасы)                                                            

– Сол заманда, сонау терістікте ағаштан үй, тастан қорған салдырған Орман деген тағы бір тайпа болған екен, – деп шал әңгімесін енді кілт басқа арнаға бұрған-ды. – Күндердің күні ол тайпаның алыс жерден сауда жасап оралған адамдары бірден өз көсемдерінің алдына келеді.

– Алдияр тақсыр, – дейді олар алқына сөйлеп. – Саян тауларының арғы жағынан, Алтай тауының бергі бетінен Алас деген бір тайпаны көрдік. Көріп қана қойғамыз жоқ, екі-үші күн сауда жасап, ішкі тірліктерімен де жақсы таныстық. Мұндай қызық тайпа еш жерде жоқ шығар.

– Ал несі қызық, айтыңдар, – дейді көсем.

– Алдымен таңқалғанымыз, ол тайпаның адамдары алтын-күміс, асыл тас дегенге мүлде қызықпайды екен, – дейді бірі.

– Жоқ, қызығады. Жылтырақты көргенде қатындарының көзі оттай жанады. Бірақ байларына қарайды да, жым болады, – дейді екіншісі .

– Және қызығы, – дейді үшіншісі, – көсемдері әйел затын ерекше ардақтайды екен. Оны мынадан көрдік. Бір жас жігіт көсіліп отырған кемпірдің аяғын аттап өткені үшін көсем оған қырық дүре салдырды.

– О-о! Керемет екен!

– Бізде де солай болса ғой, – деп көсем жанындағылар жаныға түседі.

– Одан да қызығы мынау, – дейді төртіншісі. – Көсем қатындарды ардақтаумен қатар жазалай да біледі екен. Қазан қақпағын ашып кеткен бір келіншектің ол көптің көзінше ұзын қара бұрымын кестіріп жіберді.

– Қой-ей! Бұнысы несі?

– Қақпақта тұрған не бар!

– Мынауың көсем емес, кәззап қой, – деп көсем жанындағылар енді түңіле бастайды.

*– Тоқтаңдар! – дейді осы мезетте олардың тайпа ақсақалы. – Көсемнің бұл ісінде астарлы үлкен гәп бар. Сендер сол гәпті түсінбей тұрсыңдар. Көшпенді жұртта «Қазаннан қақпақ кетсе, иттен ұят кетеді» деген сөз бар. Бұл – алдымен, тәртіпті меңзейтін сөз. Тәртіп те – қазанның қақпағы сияқты. Ол кетсе, бәрі кетеді. Ұят та, ар да, ынсап та. Көсем соны ишарамен білдірген. Екіншіден , олар үшін қазан – ырыс-несібенің белгісі. Көптің ырыс-несібесі ашық жатса, оған кім қол салмайды, кім тұмсығын тықпайды. Бұл көшпенділер дегенің бәрін ишарамен, ыммен білдіретін жұрт қой.

Дүниеде бізден ақылды ешкім жоқ деп білетін Орман тайпасының адамдары бір-біріне аңтарыла қарайды. Қабақтары түседі, ауыздары салпияды. Артынша әлгі саудагерлердің бірі:

– Бізді тағы бір таңқалдырғаны – көсемдері қайта-қайта қолын жуып отырады екен. Содан ба, алақандары ақ күмістей жарқырайды, – дейді.

– О несі екен?

– Кірпиязын қарай гөр.

– Онда тұрған не мән бар, әншейін әдеті де, – деп бұны әркім әрқалай топшылай бастағанда, тайпа ақсақалы күліп жібереді де:

– Әй, маубастарым-ай, көсемнің қолы таза болса, әмірінің жүргені, айтқанының болғаны емес пе, – дейді.

– Бұл да ештеңе емес, Алас тайпасының ең қызығарлығы сол, олардың еркектері өте ұзақ жасайды екен, – дейді және бірі. – Мысалы, жаңағы көсемнің жасы жүзде болса, тайпа ақсақалы жүз жиырмаға келіпті.

Манадан бері іштей оттапсыңдар деп отырған тайпа көсемі енді ғана селт етіп:

– Ау, басқадан бұрын осыны айтпайсыңдар ма, түге! Олар сонда не ішіп, не жейді екен? – деп күйіп кеткендей болады.

(Емші шал әкеме күле қарап: «Қай заманда қай көсем ұзақ жасағысы кемеген дейсің. Олардың өмірі екеуіміздікіне қарағанда жақсы ғой» дейді. Әкем күлген жоқ. Мен де езу тарта алмадым. Шал әңгімесін әрі жалғаған).

– Олар көбінде жылқының етін жейді, қымыз деген ашқылтым бірдеме ішеді, – дейді әлгі саудагер.

– Көшпенділердің бәрі солай. Бірақ олардың тым ұзақ өмір сүргендерін көргем жоқ. Бұның басқа бір себебі бар, – деп көсемнің басы қатады. Сосын ойлана келіп:

– Жерінің суы қалай? – дейді.

– Біздікі сияқты... мөп-мөлдір.

– Ауасы ше?

– Айырмашылық жоқ... Сүрі қардай сыңғырлап тұр.

– Шөбі?

– Кәдімгі біздің шөп.

– Ол еркектердің қатындары жас шығар?      

– Жасы да, кәрісі де бар.

Бұл сөздердің бірі де көсемді қуанта алмайды. Амалы құрыған ол, ақыры:

– Сендер былай... Сол еркектердің өзімен бұл жөнінде сөйлесіп көрдіңдер ме?

– Сөйлестік.

– Иә, олар, не дейді?

– Олар былай дейді... – деп саудагерлер қипақтап қалады. Бұны айтсақ па, айтпасақ па дейтіндей.

– Иә, не дейді олар? Тезірек айтпайсыңдар ма соны?

– Олар былай дейді. «Біздің ұзақ жасайтынымыздың басты себебі... мынау» дейді, – деп және кібіртіктей бергенде, ашуға булыққан көсем қынабынан қылышын суырып алады.

– Бастарыңды шауып тастайын ба осы қазір!

– Ойбай, тақсыр, айтайық, айтайық, – деп саудагерлер жапырыла құлайды. Құлап жатып:

– Олар бізге бір-ақ сөз айтты, – дейді.

– Сонда не дейді?

– «Біздің қатындар аз сөйлейді» дейді.

Көсем сылқ етіп отыра кетеді. Жанындағы тайпа ақсақалы терең дем алып:

– Ал біздің қатындардың аузын бассаң арты сөйлейді. Мұндай жерде еркекте өмір бар ма, – дейді.

* * *

– Жә, Орман тайпасы өзімен кетсін. Енді өз тайпамызға қайта оралайық, – деп шал әңгімесін әрі созған. – Расында, Алас тайпасының қара қазығы қатындар болады. Тайпа солардың арқасында гүлдейді, бүрлейді, іргесі мықты,керегісі кең үлкен қауымға айналады. Көсем олардың төбесінен құс ұшырмайды, үнемі қолдап, қолпаштап отырады. Не сөйлесе де «біздің қатындар» деп сөйлейді. Кейде бұл сөзі еркектерге де қаратылып кетеді. Бұған күлетін түк жоқ, біздің бөріктілердің ішінде де шашы ұзындары болады ғой...

(Шал еңкейе созылып менің тақыр басымнан сипап қойған. Алақаны сап-салқын екен. Тегі ыстығым әлі қайтпаса керек).

– Бөріктілер демекші, – дейді сосын ол. – Бұл тайпаның еркектері жылына бір-екі рет алыс тауларға аттанып, біраз күн аң аулап, саятшылап қайтатын әдеттері бар екен. Бірде сол әдеттерімен садақтарын асынып, қыран бүркіттерін қолға отырғызып, ұшқыр тазыларын алға салып, тау асып кете барады. Құрым киізді қоңыр үйлерде тек қатын-қалаш, қыз-келіншектер ғана қалады. Міне бар бәле осы кезден басталады. Қалай дейсіңдер ғой? Былай. Дәл осы күндері, қас қылғандай, тайпаның ең кәрі кемпірі – көсемнің шешесі көз жұмады. Қатындар қатты абыржиды. Қабір қазатын бір еркек жоқ. Күн болса, ыстық. Мәйітті тырайтып жатқыза беруге болмайды. Амал жоқ, қатындар қолдарына бір-бір күрек алып, сонадай жердегі көкшіл белдің үстінен көр қазуға өздері кірісіп кетеді. Бір күрек бойы қара топырақ шығады. Екі күрек бойлағанда сары топыраққа ілігеді. Белден төмен түскенде көкшіл құмды көреді. Құм арасынан жылтылдаған бірдемелерді байқайды.

– Әй, мынау не? – деп көр түбінде тұрған әйел бір күрек құмды сыртқа лақтырып тастайды. Сары топырақ үстіне шашылып түскен құм іші... жылт-жылт жымыңдайды... Жалт-жұлт жарқырайды. Бұны көрген қатындардың бір сәт тілі байланып қалады, өз демдеріне өздері тұншығады.

– Ал-тын, – дейді әуелі әзер сыбырлап. Сосын бар дауыстарымен:

– Ал-л-тын, – дейді айқайлап.

– Алты-ын! Алты-ын! – дейді тау жаңғырығып.

– Алтын! Алтын! – дейді орман-тоғай шуылдап.

Жерде тұрған қатындар ентелеп көрге ұмтылады. Көрде тұрған қатын долданып:

– Жоламаңдар! Бастарыңды шабамын! – деп күрегін айбалтадай ары-бері сілтейді. – Алтын керек болса, өздерің қазып алыңдар.

Енді әр қатын әр жерден топырақты бұрқылдата жөнеледі. Қызық болғанда, көп өтпей-ақ олардың да күрегіне құм аралас алтын іліге бастайды. Қазған сайын табыла береді. Тапқандарын... шешіп жіберіп көйлектеріне түйеді... сыпырып тастап, дамбалдарына толтырады. Жайшылықта біреуінің тобығы көрініп қалса жабыла бет шымшитын олар енді түп-түгел жалаңаш қалған жарқырап. Қызаратын қатын жоқ, қымсынатын қыз да жоқ. Бәрінің көзі алтында. Ал өлген кемпір боз үйде истеніп жата береді.

Көп ұзамай саятшылықтан еркектер де оралады. Оралған сәтте.. иен тұрған үйлерді, түтіні өшкен қазан-ошақты, иістеніп жатқан кемпірді, көкшіл белдің үстінен көп қатынды көреді. Оларға шауып жеткенде:

– Алтын! Алтын таптық! – дегенінен басқа ештеме естімейді. Сонда мән-жайды әбден білген тайпа ақсақалы:

– Бітті! Құрыдық! Алас тайпасының басына ақыр заман келді! – деп аттан құлап түседі.

* * *

Алас жерінен алтын табылғаны туралы сөз көсем шешесінің топырағы суып үлгіргенше алыстағы Орман тайпасына, жақындағы Обыр тайпасына, жер түбіндегі Жебір тайпасына желдей есіп жетеді. Бәрі бір-ақ шешімге келеді: Алтынды алу керек, Аласты құрту керек. Ал қалай құртуға болады? Бұл жағынан әр тайпа өздерінше бас қатырады. Күн ойлайды, түн ойлайды. Көппен кеңеседі, азбен ақылдасады.

– Таптым! – дейді ақыры Орман тайпасының көсемі. – Оларды біз жындысумен аламыз. Оған бойларын бір үйретіп алсақ, өздері-ақ тұздай құрып бітеді.

Олар осыны айтады да, кеспек-кеспек «қызылсуын», жәшік-жәшік «мөлдірсуын» Алас жеріне қарай аттандыра бастайды.

Бұл уақытта оң жақтағы Обыр тайпасы да қарап жатпайды, Аласты қалай алу жөнінде олар да сан түрлі амал іздейді.

– Қарумен аламыз, – дейді қатуланған бірі.

– Оның күні өткен, – дейді көсем.

–  Қорқытып көреміз, – дейді қопаңдаған бірі.

–  Ат үстіндегі адам ешкімнен қорықпайды.

–  Көсемдерінің көмейіне, нөкерлерінің жемсауына жем тастап аламыз.

–  О тесіктері бітеу олардың.

Енді не істейміз деп бұлардың басы салбырай бастаған кезде, есік жақтан шиық-шиық еткен бір зәндем күлкі естіледі. Төрдегілер түксие қараса... тышқан көздері жылтылдап, апандай аузы ырсиып, бір қара кемпір шоқшиып отыр екен. қолында алақандай айна. Соған қарайды да күледі. Күледі де сөйлейді.

– Құдіретіңнен айналдым, кереметіңе сүйсіндім. Мыналарды маймыл етіп көрсетші.

Айна беті жарқ етіп төрге қарай бұрылды. Төрдегілер одан маймыл түрін көреді.

– Құдіретіңнен айналдым, кереметіңе сүйсіндім. Енді бұларды арыстан етіп көрсетші.

Айна бетіне арыстандар шыға келді.

– Міне, қарудың көкесі, – дейді кемпір сиқырлана жымиып. – мен бұнымен бүкіл дүнияны табаныма саламын.

– Ойбай, дұнияңды қой, аттан алдымен Алас тайпасына! – деп көсем кемпірге құшағын ала ұмтылады.

Ертеңіне ел тұрмай жатып алысқа кетеді.

* * *

Жер түбіндегі Жебір тайпасы Орман мен Обыр сияқты Аласқа бірден ұмтылмайды. Олардың айла-тәсілінен не шығарын сырттай күтіп отыра береді. Сосын арада жылдар өткенде, «жақсылықтар» құлаққа жеткенде, қулық-сұмдықтың небір түрін білетін, тым әдемі сөйлейтін, өте әріден ойлайтын, шашы алтындай сап-сары, беті ақша қардай аппақ жалғыз қатынды алыс жолға салады.

Ол қатын апта жүріп, ай жүріп, күндердің күні тайпа шетіне іліккенде, бір төбенің басында тоңқаңдап жатқан көп қатынды көреді. Алдарында тас мүсін. Сақалды еркек мүсіні. Қатындар оны құшады. Құшады да құлайды. Құлайды да жылайды.

– Ау, не істеп жатырсыңдар? Бұларың кім? – дейді ақша қардай ақ қатын.

Қатындар жалт қарайды да, тым-тырыс тұра қалады. Сәлден кейін ғана ес жиып:

– Бұл біздің Құдайымыз, – дейді. – Ал сен кімсің?

– Мен қатындар патшалығынанмын. Сендерді ездеп келемін. Біз жер бетіндегі әр қатынды құдайдай көреміз. Келіңдерші табандарыңнан сүйейін, – деп ақша қардай ақ қатын етбетінен түседі.

– Ойбай қойыңыз, сіз емес біз сүйейік сол табанды, – деп көп қатын ақ қатынның аяғына жығылады.

– Бұдан әрі ақ қатын кейін көп қатынның алақанында кетеді.

...Арада ай өтеді, жыл өтеді. Ақ қатын үйде отырса, төр басындағы төредей маңғазданады, сыртқа шықса, көп қатынның алдында мамақаздай мамырлайды. «Әй» дейтін оған еркек жоқ. «Әй»-ді қойып «ә» десе өз қатындары «мә» дейді. Өйткені олар құдай болудан қалған ғой. Құдай болатындай сияқтары да қалмаған. Орман тайпасы «тәтті сусындарына» тойып алып күні бойы киіз үй іргесінде тоңқаяды да жатады. Мал бағусыз, қатын қарайсыз қалады. Бала-шаға күндіз-түні баяғы Обыр тайпасынан келген қара кемпірдің айнасына қарайды да отырады. Ғажап айна! Алыстағыны алақандағандағыдай көрсетеді. Ал ол не көрсетпейді десеңші. Бұзауға артылған бұқаны, жігітке өзі артылған қыздарды, жалаңдаған пышақты, жап-жалаңаш құшықты, жын қаққандай биді, құтырынған күйді, бәрін-бәрін көрсетеді шіркінің. Оны көрген қыз-жігіт тепең-тепең етеді. Қол сумаңдап етекке, қыз елпеңдеп жетекке кетеді. Ал бұл кезде ақ қатын не істейді?

Ол енді көп қатынды жиып алып, ақбоз үйде мынадай сөз бастайды:

– Балаларың әлсіз, еркектерің әрсіз, суыққа шыдамсыз екен, – дейді.

– Ол неден? – деп көп қатын елең қағады.

Ақ қатын есіктен басқа тесігі жоқ, шаңырақтан басқа жарығы жоқ үй ішіне сұқ саусағын шошайтып:

– Күн түспейтін, жел кірмейтін мынадай үйде бетте өң, бойда қуат бола ма. бала-шаға, еркекті қойып, сендердің де түрлерің оңып тұрған жоқ, – дейді.

– Сонда не істеу керек? – дейді көп қатын.

– Іргені ашып, киіздерді кесіп, тұс-тұстан тесік жасау керек. Сонда желге де, жарыққа да қарық боласыңдар.

– Міне ақыл! – деп көп қатын іргелерді көтеріп, киіздерді тесіп-тесіп тастайды. Бірақ, жел соқпайды күткендей.

– Бұ қалай? – деп көп қатын ақ қатынға мөлие қарайды.

– Анай тайпаға әкелер тар жолдың бойы тұтасқан қара орман ғой. Бүкіл желді ұстап тұрған сол-дағы.

Көп қатын көп ойланбай-ақ от қояды орманға. Әп-сәтте қызыл жалын көкке жалаңдап. Ағаштар күн жанады, түн жанады көк түтін будақтап. Ақыры ит тұмсығы өтпейтін, доңыз аяғы жетпейтін ну орманның орнында жап-жалаңаш тау қалады сопайып.

Сол-ақ екен: ойдан-қырдан, оңнан-солдан самал лекіп қоя береді. Қатындар мәз боп қол соғады. Еркектер желпініп кеуде ашады. Бірінің бетіне әр кіреді, бірінің бойына әл бітеді. Мұдай рақатты кім көрген!.. Бірақ, амал не, бұл рақат ұзаққа созылмайды, самалдың арты желге айналады. Желдің соңы қара дауылға ұласады. Ол күндіз-түні түйедей боздап, иттей ұлып тұрады. Бір сәт тұна қалады, бір сәт екілене қайта соғады. Жыландай ысылдап іргеден кіреді, айдаһардай ысқырып есіктен шығады. Зәрі еттен өтеді, ызғары сүйекке жетеді. Ыңырсып жылап бала бесікте жатады. Күрк-күрк жөтеліп еркектер есікте отырады. Көздері алақ-жұлақ етіп көп қатып ақ қатынды іздейді. Ол ізім-ғайым жоғалған. Ол жоғалысымен тағы бір сұмдық басталады. Көктен түсті ме, жерден шықты ма, әлде желмен бірге жеті ме, тайпа ішінен белгісіз бір індет шығады. Бұл алдымен жан-жануар, малдан білінеді. Қотанда қойлар бастарын бір жағына қисайтып, айналып-айналып құлап түседі. Үйірде айғырлар қуып жүріп өз жатырына шабады. Түйелер жаңа туған ботасын тіземен таптап тастайды. Үйдегі иттер иесін қабады. Бұның соңы адамдарға жетеді. Еркектер бесіктегі қызына ұмтылады, қатындар қаршадай ұлды үстеріне жығады. Балалар әке-шешесімен емес, қолдарындағы айнамен сөйлеседі. Олардың не деп отырғанын ешкім түсінбейді. Тілдері басқа болады.

Осының бәрін көріп-білген тайпа ақсақалы:

– Бұлар енді тірі өлік. Тайпаның күні батты, – дейді күңіреніп. Бұл оның соңғы сөзі болады.

– Міне, шырақтарым, кезінде дәуірлеп тұрған бір тайпаның тағдыры осылайша бітеді, – деп шал әңгімесін аяқтаған.

Әкем күрсінді. Мен жыладым.

***

Кейін көп жыл өткенде маған тағы да жел тиіп ауырып қалғам. Сонда жанымда отырған әкеме:

–  Баяғы емші шал есіңде ме? – дедім. – Анау әлгі... мен ауырып жатқанда Алас деген тайпа туралы көп әңгіме айтқан шал ше?

Әкем бетіме ұзақ қараған. Қарап отырып, кемсең-кемсең жылаған.

–  Аянышты тағдыр, иә, әке? – дедім.

Әкем көзінің жасын сүрте беріп:

– Балам, емделсеңші, – деген.

Менің де көзімнен жас шыққан. Аласты ойлап... Ал әкем кімді ойлап қамықты екен?...

                                                                                                                      (Соңы)

Дидахмет Әшімханұлы.   

 

Aqsaqaldar.kz     

 

 

 

 

0 ПІКІРЛЕР
AQSAQALDAR.KZ сайтындағы жаңалықтарға өз ой пікіріңізді жазғаныңызға рахмет.
Cіздің жарнамаңыз орналасады.
  • Соңғы жаңалық
  • Ең көп оқылғаны